Üniversitelerin yalnızca diploma veren kurumlar olmadığını ifade eden İsmet Buyruk, akademik özgürlüğün bilimsel araştırmanın, farklı fikirlerin tartışılmasının ve üniversitelerin kendi akademik kararlarını verebilmesinin temel şartlarından biri olduğunu söyledi.

Buyruk’un değerlendirmesinde, V-Dem Akademik Özgürlük Endeksi verileri öne çıktı. Rapora göre Türkiye’nin Akademik Özgürlük Endeksi 2015’te 0,278 iken 2025’te 0,088’e geriledi. Böylece 10 yıllık dönemde yaklaşık yüzde 68’lik bir düşüş gerçekleşti. Endeks, araştırma ve öğretim, akademik bilgi paylaşımı, kurumsal özerklik, kampüs bütünlüğü ve akademik-kültürel ifade özgürlüğü olmak üzere beş temel boyutu kapsıyor.

ARAŞTIRMA ÖZGÜRLÜĞÜ YÜZDE 71 GERİLEDİ

Rapordaki en dikkat çekici göstergelerden biri araştırma ve öğretim özgürlüğü oldu. Bu alandaki gösterge 2012’de 0,49 iken 2025’te 0,14’e geriledi. Bu değişim yaklaşık yüzde 71’lik bir düşüşe karşılık geliyor.

Akademik ve kültürel ifade özgürlüğündeki değişim ise daha yüksek oranda gerçekleşti. Bu gösterge 2012’de 0,37 seviyesindeyken 2025’te 0,10’a düştü. Raporda bu gerileme yaklaşık yüzde 73 olarak hesaplanıyor.

V-Dem’in akademik özgürlük ölçümü 0 ile 1 arasında bir ölçek kullanıyor ve beş ayrı göstergenin birleşiminden oluşuyor. V-Dem, bu göstergelerin oluşturulmasında 2.300’den fazla ülke uzmanının değerlendirmelerinden yararlanıyor.

TÜRKİYE BÖLGE ORTALAMASININ ALTINDA

Rapora göre Türkiye, 2025 yılında akademik özgürlüğün beş temel bileşeninin tamamında Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA) ortalamasının altında bulunuyor.

Akademik ve kültürel ifade özgürlüğünde Türkiye’nin puanı 0,10, MENA ortalaması 0,34. Araştırma ve öğretim özgürlüğünde Türkiye 0,14, MENA ortalaması ise 0,36 seviyesinde. Raporda ayrıca Türkiye’nin araştırma ve öğretim özgürlüğü puanının AB-27 ortalamasının yaklaşık beşte biri, akademik ve kültürel ifade özgürlüğünün ise yaklaşık yedide biri seviyesinde olduğu belirtiliyor.

2025 yılı V-Dem verilerinde Türkiye’nin Akademik Özgürlük Endeksi değeri 0,088 olarak yer alıyor. Bu veri, akademik özgürlük alanındaki göstergelerin uzun dönemli değişiminin izlenmesi amacıyla kullanılan endeksin 2025 değeridir.

“BİLİM SORU SORABİLMELİDİR”

İsmet Buyruk’un açıklamasında, akademik özgürlüğün yalnızca akademisyenlerin konuşabilmesiyle sınırlı olmadığı; araştırma konusunun belirlenmesi, bilimsel sonuçların yayımlanması, farklı fikirlerin tartışılması ve üniversitelerin akademik kararlarını verebilmesinin de bu kapsamda değerlendirilmesi gerektiği vurgulandı.

Raporda ayrıca öz sansür konusu da akademik özgürlüğün önemli boyutlarından biri olarak ele alınıyor. Bir akademisyenin araştırmak istediği konuyu çeşitli endişeler nedeniyle araştırmaktan vazgeçmesinin veya bilimsel sonuçlarını açıklamaktan çekinmesinin akademik özgürlük açısından sorun oluşturabileceği belirtiliyor.

Üniversitelerde kurumsal özerklik, liyakat, şeffaflık ve hesap verebilirliğin güçlendirilmesi; araştırma ve öğretim özgürlüğünün güvence altına alınması ve farklı düşüncelerin üniversite ortamında tartışılabilmesi raporda öne çıkan öneriler arasında yer alıyor.

Açıklamada ayrıca akademisyenlerin bilimsel bilgi ve deneyimlerinin üniversite duvarlarının dışına taşınmasının önemine dikkat çekiliyor. Bilginin yalnızca üretilmesi değil; sanayide, yerel yönetimlerde, toplumsal hayatta ve diğer alanlarda uygulanması gerektiği ifade ediliyor.

Buyruk’un açıklamasında şu değerlendirmeye yer verildi:

“Türkiye’nin güçlü yarınları güçlü üniversitelerle mümkündür. Akademisyen soru sorabilmeli, araştırmacı özgürce araştırabilmeli, öğrenci farklı fikirlerle karşılaşabilmelidir. Üniversiteler bilimsel bilgi üreten, farklı düşüncelerin konuşulabildiği ve ülkenin sorunlarına çözüm üreten kurumlar olmalıdır.”

Bu metin, önceki versiyona göre daha fazla rakam ve karşılaştırma içeriyor, ancak yine de tek sayfalık gazete/internet haberi uzunluğunda tutuluyor.